U bent hier

Religieus erfgoed Limburg in beeld

woensdag 28 maart 2018 - 14:31
Abdij Rolduc in Kerkrade

Abdij Rolduc in Kerkrade (Pruci, CC BY-SA 3.0)

Minister van OCW Ingrid van Engelshoven bezoekt komend weekend op verzoek van de provincie Limburg het zuidelijkste deel van ons land. Volgens de website van de provincie zal het gesprek over cultureel erfgoed in den brede gaan, waarbij de toekomst van de circa 325 kerken en kloosters in deze provincie ongetwijfeld ook aan de orde zullen komen. Een impressie van de opgave in Limburg.

Kerken in Limburg

De Dominicanenkerk in Maastricht is inmiddels wereldwijd een icoon van herbestemming en trekt als boekhandel meer dan 700.000 bezoekers per jaar. Het op 500 meter afstand liggende, tot 5-sterren herbestemde klooster ‘het Kruisherenhotel’ weet menig internationaal artiest of hoogwaardigheidsbekleder tot haar gasten te rekenen. En ook de bisschoppelijke St. Christoffelkathedraal in Roermond, de Onze-Lieve-Vrouw van het Heilig Hart basiliek in Sittard of de oudste kerk van Nederland, de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht weten alle de nodige bezoekers te trekken. Al dan niet gelovig. Maar niet alle kerken en kloosters in Limburg staan er zo rooskleurig bij. De provincie Limburg heeft zelfs speciale aandacht voor religieus erfgoed omdat naar eigen zeggen veel parochies en kerkelijke gemeenten er financieel slecht voor staan. Bijna 70% van de parochies kent een tekort in de exploitatie, zo is terug te lezen op de site van het steunpunt archeologie & monumentenzorg. Leegstand vormt daarbij een grote bedreiging voor de kerken in Limburg. Dat werd onderstreept door de voormalige bisschop van Roermond, Frans Wiertz die in een afscheidsinterview in Trouw eind 2017 meldde dat er in zijn bisdom meer kerken zijn gesloten dan in het bisdom van Den Bosch of in het aartsbisdom van Utrecht. Tegelijkertijd schemert in het interview door dat deze bisschop bekend staat om het feit dat hij vele kerken opengehouden heeft waarvan onduidelijk is of ze qua gebruik en exploitatie in de nabije toekomst nog open te houden zullen zijn. Op de vraag of zijn opvolger noodgedwongen niet allemaal kerken zal moeten gaan sluiten, antwoord Wiertz: ‘mijn opvolger moet maar kijken wat hij doet’. De basis voor de vraag van de interviewer was gelegen in het feit dat de bisschop in 2014 een brief aan alle parochies heeft gestuurd waarin hij stelt dat hij geen kerken in de dorpen wil sluiten, ook niet als zo'n besluit vanuit financieel-economisch perspectief te verantwoorden zou zijn. Dit om de kerkelijke aanwezigheid in stand te houden. In de stedelijke gebieden achtte de bisschop het echter niet te voorkomen dat er kerken zullen moeten sluiten. Door de krimp in de bevolking en het afnemend kerkbezoek leek hem soms geen andere keuze mogelijk. 

Het initiatief om na te denken over de toekomst van de kerken ligt echter niet alleen bij het bisdom, maar nadrukkelijk ook bij de parochies. Zo heeft bijvoorbeeld het Dekenaat Heerlen al in 2014 proactief een studie laten uitvoeren naar de toekomst van een 40-tal kerken. Begin 2017 nam het dekenaat vervolgens deel aan een ontwerpstudie van studenten van de TU Delft voor de herbestemming van zes kerken. Dit werd in alle openheid besproken tijdens een bijeenkomst in het Schunck gebouw te Heerlen. Zo’n proactieve opstelling is hard nodig als we het bovengenoemde getal van 70% van parochies in problemen in gedachten houden.

Ook de provincie wil zoveel als mogelijk verrassingen voorkomen en maakt in goed overleg afspraken met het bisdom en de andere kerkgenootschappen over de inzet van middelen, doelen en te bereiken resultaten. Als extra heeft de provincie, aanvullend op de rijkssubsidies voor onderhoud, een eigen onderhoudsregeling om zo dure en ingrijpende restauraties van rijksmonumentale kerken in de toekomst te voorkomen. Een voorbeeld van een kerk die op zo’n manier gerestaureerd is, is het Clementskerkje in Merkelbeek. Interieur en exterieur is grondig aangepakt met onder andere als resultaat dat het kerkje in 2014 landelijk uitgeroepen is tot meest spirituele plek van Nederland.

Bij de inzet van middelen wordt door de provincie nadrukkelijk ook gekeken naar de mogelijkheden voor her- of nevenbestemming. Daarbij speelt participatie en inzet van vrijwilligers een belangrijke rol en is oog voor de sociale betekenis van kerken voor de buurt. Zo is de voormalige kerk van Onze-Lieve-Vrouw van de Altijddurende Bijstand te Heilust in Kerkrade recent omgebouwd tot ’t Westhoes met plaats voor activiteiten van bewoners uit Kerkrade-West en twintig verenigingen en sociaalmaatschappelijke instanties uit die buurt. 

Kloosters in Limburg

Onlangs verscheen er een lijvig overzicht van Frans Hoebens van zo’n 400 kloosters in Limburg. Het oudste klooster dat hij hierin beschrijft stamt uit 714, de Sint Salvator Abdij in Susteren. Het nieuwste klooster werd in 2002 gebouwd voor de Zusters van Onze-Lieve-Vrouw in Tegelen. Maar verreweg de meeste kloostergebouwen in Limburg dateren van eind negentiende eeuw (de zogenaamde Kulturkampf kloosters) en begin twintigste eeuw. Veel kloosters zijn inmiddels gesloopt of herbestemd. Andere wachten nog op een nieuwe toekomst want volgens de Konferentie Nederlandse Religieuzen is te verwachten dat de paters en zusters zich binnen nu en 10 jaar uit meer dan 80% van alle kloosters zullen terugtrekken. Hier ligt dan ook een majeure opgave, zij het dat veel kloosters die zich in een stedelijke omgeving vinden door hun praktische indeling goed geschikt te maken zijn voor velerlei functies. De provincie Limburg geeft speciale aandacht aan de grotere complexen zoals Rolduc in Kerkrade en het bijzondere kloosterdorp Steyl bij Venlo waar in een klein dorp 5 kloosters dicht opeen staan. Ook de VVV Zuid Limburg zet, zelfs in internationaal verband, in op kloosters onder het motto bezinningstoerisme.

Ten slotte

Binnen het totaal van meer dan 10.000 rijks- en gemeentelijke monumenten in Limburg maken de honderden kerken en kloosters maar een klein gedeelte uit. Maar omdat de territoriale grenzen tussen bisdom en provincie feitelijk al sinds 1843 vrijwel samenvallen, maakt met name het katholieke erfgoed een belangrijk onderdeel uit van het Limburgse DNA. Vooral in het sociaal-culturele domein. Het is dan ook vanuit dat perspectief dat eind 2017 de Commissaris van de Koning te Limburg Theo Bovens, tijdens een voordracht op verzoek van de Bisschop van Den Bosch, benadrukt dat religieus erfgoed in het monumentenbeleid van Limburg een aparte status heeft gekregen. Als overheid vragen we bovendien een actieve betrokkenheid van burgers, zo stelt hij, maar dan moeten we ons ook realiseren dat meer dan 65% van het vrijwilligerswerk kerkelijk gerelateerd of geïnspireerd is. Dat maakt dat overheid en kerk bondgenootschappen moeten aangaan. En als een kerk noodgedwongen haar religieuze functie verliest, dan moet volgens Bovens herbestemming of nevenbestemming een thema zijn op de bestuurlijke agenda’s van Limburg. Overheden moeten actief de helpende hand uit steken naar de lokale kerkbesturen, zoals ze dat ook doen voor ander zogeheten maatschappelijk vastgoed. En daarmee sluit de koers van Limburg nauw aan bij het beleid van het Kabinet Rutte 3. 

Frank Strolenberg
Toekomst Religieus Erfgoed

Meer lezen/kijken:

Tags 
Limburg

Reacties