U bent hier

Inzicht krijgen in de dynamiek rond erfgoed

woensdag 4 december 2019 - 11:21

Elke maand staan we stil bij verschillende benaderingen van de dialoog. Deze maand: emotienetwerken. In de totstandkoming van de kerkenvisies staat de dialoog centraal. Dé dialoog bestaat niet. Maar dat neemt niet weg dat elke invalshoek ons iets kan leren voor het opstellen van een kerkenvisie.

De uiteenlopende gevoelens die mensen bij erfgoed hebben kunnen soms flink botsen. Denk bijvoorbeeld aan Zwarte Piet, waarover de discussies nu jarenlang elke november opnieuw oplaaien. En ook met religieus erfgoed zijn veel emoties gemoeid. Emotienetwerken kan inzicht verschaffen in elkaars gevoel omtrent zulke erfgoeditems en kan zorgen voor wederzijds begrip.

Een werkwoord en een zelfstandig naamwoord

Emotienetwerken is een relatief nieuwe methode, ontwikkeld door Marlous Willemsen, directeur van Imagine IC, en Hester Dibbits, bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en lector aan de Reinwardt Academie. ‘Emotienetwerken kan een werkwoord zijn, maar ook een zelfstandig naamwoord’, legt Dibbits uit. ‘Als zelfstandig naamwoord staat het begrip voor de veranderlijke netwerken van uiteenlopende gevoelens die mensen bij een erfgoeditem hebben. Maar emotienetwerken is ook iets wat je kunt doen. Het is een oefening die inzicht verschaft in het ingewikkelde samenspel van emoties en belangen rond erfgoed.’

Hoe erfgoed ontstaat

Het idee voor emotienetwerken ontstond in 2015 te midden van discussies over de conventie ter bescherming van immaterieel cultureel erfgoed. Dibbits en Willemsen hadden behoefte aan een tool die inzicht geeft in hoe erfgoed ontstaat. ‘Erfgoed ontstaat vanuit de emotie. Het wordt gemaakt door mensen die bepaalde voorwerpen, praktijken, ideeën, gebouwen en plekken als erfgoed zien. In de discussie over immaterieel erfgoed lag de nadruk vooral op communities: mensen die op een vergelijkbare manier denken over een traditie’, vertelt ze. ‘Wij wilden laten zien dat erfgoed niet gemaakt wordt door mensen die er hetzelfde over denken, maar juist door mensen die er verschillend over denken. En dat kan iedereen zijn: van jongeren tot gepensioneerden en van studenten tot professionals.’

Hoog oplopende emoties

Heel eenvoudig gezegd is emotienetwerken een soort kringgesprek. ‘De methode kun je voor veel onderwerpen gebruiken, maar het idee is ontstaan vanuit een behoefte om beter te kunnen omgaan met concrete, prangende vraagstukken op het terrein van erfgoed. Bij erfgoed lopen de emoties vaak hoog op: er staat immers iets op het spel. Heb je het bijvoorbeeld over een leegkomende kerk, dan kan de dreiging van sloop voor onrust zorgen bij mensen die veel dierbare herinneringen aan die kerk hebben. Verandering kan pijn doen. Emotienetwerken kunnen inzicht geven in de dynamiek rond zulke veranderingen. En ze kunnen het idee dat iedereen er hetzelfde over denkt openbreken. Als je zegt: “We vinden het belangrijk”, wie zijn “we” dan?’

Positioneren, leren en evalueren

In een emotienetwerken-sessie maakt Dibbits op een vel papier een raster met emoties: heftig en mild, negatief en positief. In het midden staat een specifiek erfgoeditem, bijvoorbeeld de Sintjanskerk in Schiedam. In de eerste ronde mogen deelnemers zich positioneren door hun naam ergens in het raster op te schrijven: hoe voelen zij zich over deze kerk?

‘Daarna wisselen we ervaringen uit. Ik vraag ze om op het moment dat ze geraakt worden door iets wat iemand zegt, hun naam op een nieuwe plek in het raster te zetten. Tussen jouw twee namen trekken we een lijn.’

‘In de volgende ronde geven we extra informatie over deze kerk. Historische informatie bijvoorbeeld, of over een debat wat is geweest. Mensen lezen dat en nemen daarna weer een positie in, op dezelfde of op een andere plek. We bespreken wat er gebeurt: waarom veranderen mensen van positie?

‘Daarna proberen we het perspectief van verschillende stakeholders in te nemen. Hoe zouden mensen die hier niet aan tafel zitten zich hierover voelen? Ook die posities proberen we in kaart te brengen. Stel bijvoorbeeld dat we het over de Sinterklaasintocht hebben, dan kun je je voorstellen dat een politieagent  er anders in staat dan een medewerker van de plaatselijke VVV, of de fanfare.’

Waar gaat het om?

Zo geeft emotienetwerken inzicht in verschillende posities, maar ontstaat er vaak ook een gesprek. ‘Kun je bijvoorbeeld wel voor anderen denken? Ga je dan niet voorbij aan de verschillende gevoelens die er binnen een groep leven? Op een gegeven moment kom je ook op het punt waarop je je afvraagt: wat is nu eigenlijk precies het object van erfgoed? De kerk als gebouw? Of de kerk als plek van samenkomst? Zoals hij vroeger was of zoals hij nu is? En hebben we het wel allemaal over hetzelfde? Om dat besef gaat emotienetwerken.’

Educatie en empathie

Op die manier kan emotienetwerken educatief werken en empathie versterken. Juist voor gemeenten die aan de slag gaan met kerkenvisies kan emotienetwerken daarom een nuttig middel zijn, gelooft Dibbits. ‘Je kunt bijvoorbeeld sessies organiseren met een zo divers mogelijk gezelschap: buurtbewoners, de architect, kerkeigenaren, iemand uit het gemeentebestuur enzovoort. Maar je kunt het ook apart doen: een sessie alleen met buurtbewoners of alleen met professionals.’

Dibbits vraagt professionals graag om “als mens” aan tafel te gaan zitten. Erfgoedspecialisten vinden dat lastig, legt ze uit. ‘Als het over objecten van erfgoed gaat,  en voor kerken als objecten van erfgoed geldt dat zeker ook, komen daar emoties bij kijken. Die zitten vaak verstopt onder een professionele pet. Maar je bent niet alleen professional. Het is goed om daar ook bij stil te staan. Juist door jouw emoties als professional én als mens in beeld te brengen, krijg je een duidelijk idee van de betekenis die je hecht aan een kerkgebouw.’

Meer weten?

Kijk op de website www.Emotienetwerken.nl.

Reacties