U bent hier

Impressie provinciale voorlichtingsbijeenkomst kerkenvisies Overijssel (7 maart 2019)

vrijdag 29 maart 2019 - 15:48

Op 7 maart was de provinciale voorlichtingsbijeenkomst kerkenvisies in de St. Annakapel te Kampen. Er was een goede opkomst zowel vanuit gemeenten, kerkgenootschappen, erfgoedorganisaties als betrokken partijen. Tijdens de ochtend is vanuit het Programma Toekomst Religieus Erfgoed een toelichting gegeven op het instrument ‘kerkenvisie’ en heeft gemeente Kampen toegelicht hoe zij de eerste stappen in het proces van een kerkenvisie hebben gezet. Vanuit het Steunpunt Cultureel Erfgoed is een overzicht gegeven van wat er allemaal al speelt en gepubliceerd is in Overijssel rondom het thema. En het proces rondom het multifunctioneel maken van de St. Annakapel is vanuit een aantal invalshoeken belicht. 

De noodzaak om met elkaar de dialoog aan te gaan wordt over het algemeen onderkend. Het is nog wel zoeken hoe, wanneer en met wie. Er is bewust gekozen om (het opstellen van) de kerkenvisie vormvrij te laten zodat iedere gemeente met alle betrokkenen haar eigen proces kan doorlopen. Die behoefte aan maatwerk komt ook duidelijk naar voren in de bijeenkomsten. Zaken als het aantal kerkgebouwen, stad of platteland, de plaatselijke cultuur en gemeenschap zijn van invloed op de aanpak. Aan de andere kant is er ook duidelijk de vraag naar richtlijnen, stappenplannen en meer concreetheid. Er komen mooie voorbeelden naar voren van geslaagde her-/nevenbestemmingen door energieke en gedreven initiatiefnemers. Maar ook worden de zorgen gedeeld over de vele leegkomende kerkgebouwen en de kerkgebouwen die nog in functie zijn maar nauwelijks het hoofd boven water kunnen houden.

Wat valt op? Welke vragen leven er in Overijssel?

  • Er waren diverse praktische vragen m.b.t. het opstellen van een kerkenvisie:
    • Als de parochiegrenzen over de grenzen van de gemeente(n) gaat, hoe ga je daar mee om? – er is een samenwerking mogelijk van meerdere burgelijke gemeenten om zo de parochiale gemeente te kunnen bedienen. Ook kan de parochie zelf een visie opstellen en deze inbrengen in de verschillende gemeenten. Allerlei vormen zijn denkbaar, maar het hangt uiteraard af van de inzetmogelijkheden van gemeenten en parochie;
    • Als bij start van de visie door gemeente maar een klein gedeelte van de kerkgenootschappen mee wil doen, ga je dan starten of wacht je tot iedereen zover is? – in principe start je en waarschijnlijk zullen gaandeweg meer kerkgenootschappen aanhaken. Het is natuurlijk wel van belang te achterhalen waarom ze niet willen deelnemen;
    • Mag je ook een kerkenvisie opstellen voor 1 kern? – dit is helemaal afhankelijk van de context bij de gemeente. Als een gemeente twee kernen heeft, waarbij één allerlei problemen heeft rondom kerkgebouwen, dan is dat voorstelbaar. Maar de ervaring leert dat de opgave van de individuele kerken of kernen altijd in samenhang staat met de opgave van de omliggende kerken. Bij een kerkenvisie gaat het er vooral om de totale opgave scherp te krijgen zodat er vervolgens weloverwogen besluiten genomen kunnen worden bij individuele kerken;
    • Komt de gemeente vanzelf naar de kerkgenootschappen toe m.b.t. een kerkenvisie? – soms wel, maar als je als kerkgenootschap de behoefte voelt om de dialoog aan te gaan met de gemeente, doe dat vooral. Gemeenten hebben vaak nog geen zicht op de opgave/problematiek en dan helpt het als ze gevoed worden.
    • Is er ook praktische ondersteuning mogelijk vanuit het programma (handjes, inzet mensen)? – nee, de ondersteuning is vooral op kennisniveau, het beantwoorden van allerhande vragen en het doorverwijzen naar instanties die gespecialiseerd zijn op bepaalde onderdelen. Wel wordt er gewerkt aan een goede kennisinfrastructuur (loket voor vragen, scholing/training/cursussen, e-learningomgeving, bijeenkomsten), waar de steunpunten waarschijnlijk ook een rol in gaan vervullen.
  • Waarom tellen kloosterkerken en –kapellen niet meer in de telling voor de decentralisatiegelden? - Alle kerken en kapellen gebouwd als onderdeel van kloosters, kloostercomplexen, onderwijs- of opleidingscentra (bijvoorbeeld seminariekerken/kapellen) doen niet mee in de telling, ongeacht de ouderdom, grootte of erfgoedstatus. Deze regeling komt voort uit het afnemende aantal bezoekers van kerkgebouwen en de daarbij horende problematiek. Gesloten gemeenschappen, waar kloosters vaak onder vallen, worden om deze reden niet meegenomen in de telling.
  • Waarom wordt er gekozen voor een aparte visie en niet voor integratie in (het traject) van de Omgevingsvisie? – het doel is zeker deze kerkenvisie te laten landen in de Omgevingsvisie, aangezien het integraal onderdeel zou moeten uitmaken van het fysieke beleid. Echter de noodzaak om nu te handelen is groot en de processen m.b.t. Omgevingsvisie zijn traag en veelomvattend. Op plekken waar de opgave rondom religieus erfgoed niet groot is, is meenemen in de Omgevingsvisie heel logisch, maar in veel andere gemeenten verdient dit erfgoed met de problematiek wel een eigenstandig proces.

We zien wel andere logische combi’s als kerkenvisie als onderdeel van een leefbaarheidsvisie kleine kernen. Het is aan de gemeenten zelf om hier de juiste vorm in te vinden.

  • Aangegeven wordt dat ‘men’ zich direct wendt tot de gemeente als er ‘gedoe’ ontstaat rondom een kerk? – de ervaring leert dat als er ontwikkelingen rondom een kerk zijn (sluiting, herbestemming, nevenbestemming met veel aanloop ed), er naast onrust bij de kerkelijke gemeente ook maatschappelijke onrust ontstaat. Naast de media is de gemeente dan de partij waartoe burgers, kerkleden, erfgoedorganisaties ed zich wenden met verzoek tot hulp.

Tips/aandachtspunten vanuit gemeente Kampen

De gemeente Kampen heeft een aantal jaar geleden na maatschappelijke onrust over de sluiting van een aantal kerken het gesprek georganiseerd. Dit heeft zij voorbereid door uit het netwerk enkele sleutelfiguren uit te nodigen en met hun een eerste bijeenkomst voor te bereiden. Er heeft een tweetal bijeenkomsten plaatsgevonden en hiervoor is een prima basis gelegd voor een eventuele kerkenvisie. Hieronder een aantal praktische tips/aandachtspunten:

Mijn tip – als je nog niet begonnen bent – organiseer dat gesprek, nodig alle kerkbesturen/kerkrentmeesters uit en zorg dat het in beslotenheid plaatsvindt, zodat het echt een openhartig gesprek kan worden. Dit gesprek kan eventueel uitgroeien in een platform waar kerken hun ervaringen kunnen delen.

Neem de tijd! Vooral geen haast hebben en denken dat je dit wel even snel kunt oplossen met een beleidsnota. En besef dus ook dat het je een aantal jaren veel tijd gaat kosten – hiervoor moet je de ruimte krijgen van je werkgever.

Zorg voor draagvlak / besef bij je bestuurders. Denk daarbij misschien ook aan de burgemeester ipv een vakwethouder. Zeker gezien de reiktwijdte van het onderwerp: niet alleen het erfgoed maar ook sociaal, maatschappelijk, ruimtelijk etc.

Eerlijk gezegd was ik niet meteen enthousiast voor het fenomeen Kerkenvisies. Een visie van bovenaf past niet meer in deze tijd en al zeker niet bij dit onderwerp. Daarom ben ik blij met hoe het nu vanuit de rijksdienst wordt ingestoken: meer als een proces, passend bij de situatie.  Je moet volgens mij echt kijken naar waar in jou gemeente behoefte aan is. Als je al een visie wilt opstellen, maak daar dan tenminste een visie van die samen met de kerkeigenaren of misschien ook wel je inwoners is geformuleerd. - Annelies Scholtz (voormalig beleidsmedewerker Kampen)

Kortom, het moment is daar om gezamenlijk aan de slag te gaan: met elkaar de opgave te gaan verkennen, elkaars belangen leren kennen en begrijpen en van daaruit samen zoeken naar mogelijke oplossingen! Ook is er veel behoefte aan voorbeelden vanuit andere gemeenten. In maart/april 2019 komt een handreiking beschikbaar met diverse achterliggende tools, die hierin zeker kunnen gaan helpen. Ook de bijeenkomsten krijgen  een vervolg  waarbij de steunpunten, de provincies en de partners van het samenwerkingsprogramma zich sterk maken om alle betrokkenen te ondersteunen.

Reacties