U bent hier

Gras in de kerk?

woensdag 30 oktober 2019 - 13:34

Anne Patterson - Graced with Light, Grace Cathedral San Francisco (2013)

De voormalige kerk van Dilston Grove in Londen (een van de eerste betonnen kerken van Engeland) is sinds 1999 in beheer bij een kunststichting. Voor de hoge kale ruimte bedachten Heather Ackroyd en Dan Harvey, gespecialiseerd in ecologische kunstinstallaties, in 2003 een verbijsterend project: ze besmeerden de binnenmuren, van vloer tot dak, met een mengsel van klei en graszaad. Begeleid door een geluidsproject van componist en kunstenaar Graeme Miller groeide het kerkinterieur binnen de kortste keren uit tot een weelderige, groene architectuur. De muren kregen op gezette tijden water.

In heel Europa worden aan de eredienst onttrokken kerken en kloosters de laatste decennia herbestemd tot ruimtes voor eigentijdse kunst. Sommige veranderen in een hoogwaardige kunsthal (Dominikanerkerk Osnabrück, Nicolaaskerk Kopenhagen). Andere in een locatie voor tijdelijke kunstprojecten met opzienbarende site specific installaties (de barokkerk van de Zwitserse abdij van Bellelay, de middeleeuwse St. Mary’s Church in York). Musea, kunstinstituten of stichtingen ontfermen zich over programmering en exploitatie. De kunstmanifestaties trekken een vaste stroom aan pers en publiek.

Dit soort initiatieven schiet ook in Nederland wortel. Lange tijd was de Bergkerk in Deventer in gebruik bij Museum De Fundatie. Regelmatig gaf het de vloer aan vooraanstaande kunstenaars die het gebouw opnieuw bezielden met een overrompelend, speciaal voor de plek gemaakt project. Meer zuidwaarts, in Zeeland, wordt de Grote Kerk van Veere steeds nadrukkelijker een kunst- en cultuurcentrum. En in Amsterdam is de Oude Kerk, op de wallen, zelfs een baken voor de grensverleggende programmering van actuele kunst. Naast een rijke agenda met kunst- en cultuurmanifestaties, ontwerpen (inter)nationale kunstenaars twee of drie keer per jaar een spectaculaire interventie, projectie of installatie, afgestemd op de imposante ruimte. In 2018 beplakte Giorgio Andreotta Calò alle kerkramen met gekleurde folie, waardoor de kerk van mei tot september baadde in een magisch rood licht. In 2014 borduurde Sara Vrugt, geholpen door vrijwilligers, op 118 kerkstoelen de woorden uit een gedicht van Anna Enquist; de stoelen staan zelfs permanent in de kerk.

Still uit 'Giorgio Andreotta Calò - Anastasis' van de Oude Kerk

Interessant genoeg is de Oude Kerk op zondagen gewoon in gebruik voor de eredienst. Dit is zelfs het geval bij de meeste Nederlandse kerken die vandaag de dag actief contact zoeken met de hedendaagse kunst. Tegen de trend in – de secularisatie zet door en de ontkerkelijking neemt toe – weten kerk en kunst elkaar weer te vinden. Het wantrouwen dat hun relatie in de vorige eeuw zo lang typeerde, lijkt voorbij.

Jan Dibbets, nestor van de Nederlandse avant-garde en – hoewel katholiek – een geduchte criticus van de kerk, neemt sinds de jaren negentig weer als vanzelfsprekend grote opdrachten aan voor glas-in-loodramen. Zijn sobere, Mondriaanachtige stijl vind je inmiddels in kerken en kathedralen van Blois tot Amsterdam. De jonge generatie kunstenaars ziet een kerk sowieso eerder als een vorm van betekenisvol, verdiepend erfgoed dan als een symbool van een uitgesproken geloof. Een doorleefd kerkgebouw is voor hun multimediale werk – waarin beeldende kunst, theater, video en muziek in elkaar overvloeien – minstens zo aantrekkelijk als de white cube van een museum. Een kunstenaar als Tinkebell voelt zich met haar sociaal bewogen, activistische kunst die vorm krijgt in handelingen en verhalen, zelfs thuis in een kerk. Tijdens de Kerkennacht van 2013 liet ze bij de Protestantse Diaconie in Amsterdam de handen lezen van uitgeprocedeerde vluchtelingen. ‘De kerk is het laatste instituut dat opkomt voor de allerzwaksten’, zegt ze.

Omgekeerd herkent de kerkelijke wereld zich in de mensbeelden en bestaansvragen die in de hedendaagse kunst centraal worden gesteld. Daarnaast groeit de waardering voor kunst die een dialoog aangaat met het gebouw. Zulke kunst plaatst een kerk in een nieuw perspectief en brengt de bezoeker een onuitwisbare ervaring. Bovendien wordt er een ander en breder publiek bereikt: niet alleen de gelovige, maar ook de kunstminnaar, de erfgoedzoeker, de buurtbewoner, de voorbijganger en de toerist. En misschien wel de hovenier die het gras komt maaien.

Joost de Wal


Prijsvraag
Heeft kunst in een kerk u ontroerd, geïnspireerd, verbaasd of een nieuw perspectief geboden? En wilt u kans maken op het boek ‘Hedendaagse kunst in Nederlandse kerken. Van Jan Dibbets tot Tinkebell, 1990-2015’ van Joost de Wal? Deel uw ervaring met ons door voor 23 november een mailtje te sturen naar info@toekomstreligieuserfgoed.nl

Reacties