U bent hier

Erfgoed als Spitzenkandidaat, oftewel: een Europese revolutie in slow motion

woensdag 3 juli 2019 - 09:03

Op het moment van schrijven van dit stukje wordt bekend dat Frans Timmermans net niet de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie is geworden. Of dat politiek ongunstig voor Nederland is zal nog moeten blijken; voor hem persoonlijk is het echter een ramp. En hoe dan ook, gaan we met Frans een voorzitter missen die altijd heel expliciet de nadruk legt op de culturele betekenis van Europa. Ook op het persoonlijke vlak steekt Timmermans nooit onder stoelen of banken hoe zijn verleden in de mijnstreek van Heerlen hem gevormd heeft.

Maar ondanks dat Timmermans niet gekozen is, vindt er in Europa wel een kleine revolutie plaats die hem in die zin hopelijk een beetje kan troosten. Een revolutie in slow motion en alleen zichtbaar voor degene die goed kijkt. Europa omarmt namelijk, net als Timmermans, steeds meer het belang van cultuur en erfgoed. Dat klinkt misschien als een open deur, maar de bijzonderheid zit hem erin dat de EU tot nu toe hoofdzakelijk over zaken als economie, ruimte en veiligheid gaat. Over de ‘harde kant’ van Europa dus. Voortkomend uit de Kolen en Staal Gemeenschap is dat ook niet zo vreemd. Bovendien, voor de zachtere kant van Europa is er de Raad van Europa. Die concentreert zich vooral op de waarden-kant: welzijn in plaats van welvaart. Zo geeft de Raad aandacht aan het democratisch gehalte van Europa, maar sluit ook conventies over bijvoorbeeld het landschap. De aandacht die vanuit de Minister van Cultuur recent gegeven wordt aan erfgoed en de rol van de burger maakt ook onderdeel uit van zo’n conventie van de Raad van Europa, namelijk van de conventie van Faro.

Daarom is het interessant dat nu ook de EU expliciet inzet op cultuur en erfgoed. De EU heeft namelijk recentelijk een nieuwe strategische agenda voor 2019-2024 gepubliceerd waarin het opnieuw vooral gaat over zaken als economie, klimaat en veiligheid. Maar in die agenda van vier bladzijdes staat op blz. 3 ook de volgende zin: ‘We will invest in culture and our cultural heritage, which are at the heart of our European identity’. Dat ene zinnetje klinkt misschien als een small step for man, maar het zou wel eens tot een giant step for mankind kunnen uitgroeien. Om de betekenis van die ene zin te kunnen duiden is het interessant om eerst even stil te staan bij wat hieraan vooraf is gegaan.

Wat er aan vooraf ging

We bellen met Lilian Grootswagers over de lange aanloop naar deze ene zin. Lilian is bestuurslid van het bureau van Future Religious Heritage (FRH), een internationaal seculier samenwerkingsverband dat vanuit Brussel een lobby voert voor het belang van religieuze gebouwen en hun interieurs. “Na de oprichting in 2011 van een Heritage Alliance in Amsterdam, werd door allerlei erfgoedorganisaties samengewerkt aan een strategisch plan voor de positionering en erkenning van cultureel erfgoed. Samen schakelen, vooruitdenken, kansen grijpen en creëren was het doel. Dat betekent dat je de Brusselse taal moet leren spreken. Je moet zorgen dat je gehoord en gezien wordt. Maar soms moet je ook goed kunnen zwijgen, afwachten en de bal het werk laten doen. Jezelf in positie brengen, klaar staan en op het goede moment de bal inkoppen. Het is soms net voetbal. Zo’n inkopper was het communiqué ‘Towards an integrated approach to cultural heritage for Europe’ uit 2014. Het is geschreven in de taal die in Brussel wordt verstaan. In dit bericht werd bewijsmateriaal geleverd voor het brede belang van cultureel erfgoed voor Europa. Erfgoed wordt hierin geschetst als een bijdrage voor de economie, groei, sociale cohesie, een duurzame leefomgeving en ruimtelijke planning. De hardere EU-taal dus. FRH greep vervolgens haar kans en zorgde voor de opstap naar erkenning van religieus erfgoed in verschillende instituties zoals onder andere het Europese Parlement. En hergebruik van religieus erfgoed werd vervolgens een belangrijk onderwerp tijdens het Europese Culturele Jaar in 2018. Dat was opnieuw een belangrijke stap. En nu dus in 2019 deze ene zin in de strategische agenda van de EU. Ik ben daar heel blij mee.”  

De voorziene toekomst

‘Lekker belangrijk allemaal’ denkt u nu wellicht. Wat maakt dat ene zinnetje nu uit? Het grote verschil is het volgende. De Raad van Europa hamert al veel langer op het belang van cultuur en erfgoed. Dat is waar. Maar het nadeel van de Raad is dat deze veelal moet opereren zonder al te veel geld of verplichtingen. De grote budgetten, waar Europa zo bekend om is, zitten vrijwel allemaal bij de EU. En sancties voor het niet nakomen van afspraken kent de Raad ook niet, terwijl de EU wel veel over machtsmiddelen bezit.

Op basis van de nieuwe strategische agenda van de EU worden nu de komende tijd doelen geformuleerd. En die doelen worden vertaald in programma’s die met behulp van EU-fondsen kunnen worden uitgevoerd. Dus als nu aan de hand van dat éne zinnetje bij de EU de deur op een kier wordt gezet voor cultuur en erfgoed…

Maar we zijn er nog niet. De lobby achter de schermen gaat door verzekert Lilian ons. En daar mogen we de FRH dankbaar voor zijn want wij kijken alvast reikhalzend uit naar het vervolg. Wij willen uiteraard graag weten wat dat ene zinnetje kan betekenen voor de instandhouding van ons (religieus) erfgoed. Het gaat allemaal niet zo snel, maar wij houden u graag op de hoogte.

Reacties