U bent hier

Een lege kerk als ruïne

dinsdag 23 juni 2015 - 12:06

Voortgaan in gebruik, herbestemmen of slopen zijn de drie opties waar de meeste kerken tegenwoordig op uitkomen. Een vierde variant wordt zelden toegepast: de kerk als ruïne. In Bossuit in België hebben ze uiteindelijk na veel verkenningen gekozen om een leegstaande kerk tot een ruïnekerk te transformeren. Naar een ontwerp van kunstenares Ellen Harvey die ‘inspeelt op de behoefte aan kwalitatieve publieke ruimte en, vanuit het culturele gegeven, dat de kerk als gebouw een centrale positie blijft innemen in het dorpsweefsel’. En de Vlamingen zijn er content mee.

Ook in Nederland zijn we in het bezit van ruïnekerken die bewust of, in eerste instantie, onbewust zijn ontstaan. Hieronder een korte selectie uit de ruïnekerken, waarvan het aantal wellicht zal groeien als renoveren te duur wordt en sloop geen optie is.

Mariakerk Deventer
Pal ten noordwesten van de Lebuïneskerk bevinden zich de restanten van de Mariakerk. Opgaand muurwerk, pijlerresten en dichtgezette scheibogen vormen de laatste herinneringen aan de driebeukige basiliek die in de eerste helft van de vijftiende eeuw werd gebouwd. Door functieverlies met de Reformatie en gebrek aan onderhoud daarna veranderde het gebouw in de zeventiende eeuw langzamerhand in een ruïne. Delen van de kerk werden afgescheiden en later ingericht als arsenaal, opslagplaats of brandweerkazerne. Tegenwoordig wordt de dakloze ruimte, eigendom van de gemeente Deventer, als evenementenlocatie gebruikt en geëxploiteerd door de Stichting Mariakerk.

Oude Niedorp
In het Noord-Hollandse Oude Niedorp werd aan het eind van de vijftiende eeuw een kerk gebouwd gewijd aan St. Werenfridus. Na de Reformatie werd het gebouw in 1648 gewijzigd en in 1814 van de oorspronkelijke zijbeuken en toren ontdaan. In 1977 sloeg het noodlot toe; een blikseminslag met een grote brand als gevolg verwoestte de kerk. Sindsdien is het een ruïne. Vanwege de ouderdom en de vele mogelijkheden die de kerk nog biedt heeft de toenmalige gemeente Niedorp in 2010 besloten om de ruïne te conserveren. Dat wil zeggen: niet restaureren maar er voor zorgen dat hij in de staat waarin hij is, behouden en veilig blijft. In 2013 is de ruïnekerk opnieuw geopend. Een vijftal Oude Niedorpers heeft het stokje van de gemeente overgenomen en de Stichting Ruïnekerk Oude Niedorp opgericht voor het behoud daarvan. De ruïnekerk is in principe dagelijks opengesteld voor bezoekers en voor evenementen met een sociaal, spiritueel en/of cultureel karakter te huur.

Warmond
Op het ommuurde kerkhof van Warmond staan ten oosten van de oude toren de laatste restanten van de zestiende-eeuwse Sint Matthiaskerk. Deze kerk werd in 1573 door de Leidenaren afgebroken om te voorkomen dat de Spanjaarden het gebouw als verschansing zou gebruiken. Na de Reformatie werden het koor en de toren grotendeels herbouwd. Het driebeukige schip en de transepten bleven in ruïneuze staat. Tot 1874 bleef de koorkerk in gebruik. Toen de Hervormde gemeente in dat jaar een nieuw onderkomen kreeg aan de Herenweg werd besloten het koor af te breken tot de staat van 1573. De ruïne en de begraafplaats zijn eigendom van de Protestantse Gemeente te Warmond, terwijl de burgerlijke gemeente sinds 1968 eigenaar is van de toren.

Bergen
In het centrum van Bergen staat de kerk die in 1574 in de strijd tegen de Spanjaarden door brand werd verwoest. Alleen het koor werd na de Reformatie herbouwd en is nog altijd in gebruik, het driebeukige schip daarentegen verviel tot een schilderachtig geheel. In de twintigste eeuw werd het koor nog uitgebreid met een westportaal en werden voor de rest van de schipruimte plannen ontwikkeld om de gebruiksmogelijkheden te vergroten. Ideeën met glazen overkappingen en paviljoenachtige uitbouwen werden uiteindelijk niet gerealiseerd. Tegenwoordig organiseert de Stichting Vrienden van de Ruïnekerk er diverse culturele activiteiten.

Dongen
De vijftiende-eeuwse kruiskerk van het Brabantse Dongen heeft een relatief kort verleden als ruïneus gebouw. In 1907 had de Hervormde Gemeente al sloopplannen vanwege de slechte bouwkundige staat, maar pas in 1922 werd het gebouw om deze reden verlaten. Door het gebrek aan onderhoud kwam het dak in 1928 naar beneden tijdens een storm, waarna het Rijksbureau voor de Monumentenzorg deels de toekomst bepaalde. Directeur Jan Kalf schreef in 1929 namelijk aan de Commissaris van de Koningin in Noord Brabant: “…de wezenlijk waardevolle delen van het gebouw, de toren, het dwarspand en het choor, zullen worden behouden en hersteld en dat het schip, dat alleen als ruïne bewaard blijft, van zeer gering belang is. Door het als ruïne te laten bestaan, blijft het echter den toren binden, en hoe prachtig de werking van zulk een ruïne kan zijn, moge blijken uit de hier bijgaande foto’s van de kerk te Bergen in Noord-Holland. Ik aarzel niet te verklaren, dat ik deze oplossing uit aesthetisch oogpunt volkomen verantwoord acht”. Sinds 1973 is een stichting actief die eigenaar is en het onderhoud en de exploitatie van de kerk en de geconserveerde schipruïne voor haar rekening neemt.

Lees ook: "Leren van de zuiderburen: kerk herbestemd tot ruïne", MozaïekBrabant.

Foto: ruïnekerk Bergen, fotografie Zxempire

Reacties