U bent hier

Een echte dialoog is nog niet zo makkelijk

dinsdag 24 september 2019 - 13:12

David Bohm koppelt zijn theorieën aan de grote uitdagingen van de wereld, maar ze lijken ook van toepassing te kunnen zijn op het proces bij kerkenvisies.

In de totstandkoming van de kerkenvisies staat de dialoog centraal. Maar wat is nou eigenlijk een goede dialoog? De komende nieuwsbrieven zullen we stilstaan bij verschillende benaderingen van de dialoog: vanuit de filosofie, sociocratie en mediation. Waarbij een conclusie op voorhand al te trekken is: dé dialoog bestaat niet. Maar dat neemt niet weg dat elke invalshoek ons iets kan leren voor het opstellen van een kerkenvisie. Als afsluiter van deze serie zal een aantal procesbegeleiders van kerkenvisies vanuit hun praktijk op de geformuleerde inzichten reflecteren.

Maar, we trappen af met een natuurkundige blik op de vraag waarom het voeren van een goede dialoog zo moeilijk is. De natuurkundige David Bohm heeft eind vorige eeuw een verrassend actueel boekje geschreven - 'Over dialoog' - waarin hij uitlegt waarom een echte dialoog zo lastig is. Hij koppelt zijn theorieën aan de grote uitdagingen van de wereld, maar ze lijken ook van toepassing te kunnen zijn op het proces bij kerkenvisies. We delen hieronder een paar van zijn inzichten en zijn benieuwd of ze herkend worden of dat het hele andere ideeën oproept.

Het doel van de dialoog is niet om dingen te analyseren, om een debat te winnen of meningen uit te wisselen. Het doel is om onze eigen mening op te schorten en daarnaar te kijken – en om te luisteren naar de mening van anderen, en die eveneens op te schorten om erachter te komen wat dat alles te betekenen heeft. Als we de betekenis zien van al die meningen samen worden we deel van een gemeenschappelijk denken: ook al zijn we het misschien niet helemaal met elkaar eens.

Vooronderstellingen

Bij een dialoog gaat het volgens Bohm vooral om het deelnemen aan het gesprek, waarbij niet tegen-, maar met elkaar wordt gespeeld. In een dialoog wint iedereen. Wij verwarren volgens Bohm vaak een discussie met een dialoog. Bij een groepsgesprek heeft iedere deelnemer andere vooronderstellingen en een eigen mening. Het gaat daarbij om fundamentele vooronderstellingen en niet om oppervlakkige aannames. Ze betreffen de zin van het leven, ons eigen belang, het belang van ons land of onze religie of andere zaken die we echt belangrijk vinden. Als er vraagtekens worden geplaatst bij deze vooronderstellingen door anderen, gaan we automatisch in de verdediging en zijn we zelfs geneigd om emotioneel te worden. Deze zelfverdedigingsmechanismen zitten in onze biologische structuur, waardoor we van nature niet geneigd zijn anders te reageren. Om echt met elkaar in gesprek te komen is het noodzakelijk voorbij te komen aan deze vooronderstellingen. In de dialoog onderzoeken we het denkproces achter de vooronderstellingen, niet de vooronderstellingen zelf.

Het eigen denken

Bohm stelt verder dat onze opvattingen het resultaat zijn van gedachten uit het verleden: van ervaringen, van wat we geleerd hebben of andere mensen gezegd hebben enz. Dit alles is geprogrammeerd in ons geheugen. Dit beïnvloedt ook ons denken; we denken dat we nieuwe dingen denken, maar eigenlijk reproduceren onze hersenen onze geprogrammeerde gedachten. Hiervan afwijken geeft letterlijk een onaangenaam gevoel zodat er automatisch een defensieve reflex ontstaat. Om in dialoog te komen met anderen is het belangrijk het eigen denken onder de loep te nemen. Het gaat hierbij om zelfwaarneming.

Fragmentatie

We hebben volgens Bohm de neiging gefragmenteerd te denken. We denken na over bepaalde onderdelen van een ‘probleem’ maar plaatsen het niet in het geheel. Het voordeel van de dialoog is dat hier de mogelijkheid ontstaat om vanuit de verschillende fragmentaties gezamenlijk een geheel te maken. In de dialoog proberen we te komen tot ‘participerend denken’.

Probleem versus paradox

Een ander fenomeen dat Bohm aangeeft is het verschil tussen een probleem en een paradox. Wij bestempelen iets snel als een probleem waar we dan vervolgens een oplossing voor gaan proberen te vinden. Maar sommige ‘problemen’ hebben veel kanten die haaks op elkaar kunnen staan. Er is dan meer sprake van een paradox, die misschien wel niet oplosbaar is. Het is dan geen zaak om gezamenlijk naar een oplossing te zoeken maar gezamenlijk de paradox te verkennen. Van daaruit kun je dan kijken welke onderdelen opgelost of beïnvloed kunnen worden.

Echt luisteren

In onze samenleving is ‘ik-gerichtheid’ en resultaatgericht denken een algemeen goed – een houding van luisteren is vaak lastig. We zijn zo verslaafd aan het herhalen van onze eigen gedachtes en gevoelens dat we alleen datgene binnenlaten dat past bij onze gedachten en gevoelens. De misleiding is vaak zo sterk dat we zeggen geluisterd te hebben maar vervolgens niet kunnen weergeven wat de ander heeft gezegd. Luisteren is dus echt een kunst en maakt geheel nieuwe interacties mogelijk. Aandacht is de katalysator in dit proces.

Bovenstaande maakt dat er voor het voeren van een ‘echte’ dialoog een paar stappen extra gezet moeten worden dan we gebruikelijk doen. Dus niet meteen naar het probleem en de inhoud, maar eerst met elkaar verkennen hoe een ieder aan tafel zit.

Volgens Bohm is de essentie van de dialoog dat mensen gaan ervaren wat anderen denken zonder hen meteen te veroordelen of conclusies te trekken. We proberen hierbij niets te veranderen maar ons eenvoudig bewust te worden. Zo kunnen we in een groep de overeenkomsten opmerken tussen de moeilijkheden die zich voordoen in de groep en de conflicten en incoherente gedachten waar individuele deelnemers mee worstelen. Als we de betekenis zien van al die meningen en gedachten samen, worden we deel van een gemeenschappelijk denken. Dit geeft ruimte voor vertrouwen en kan er gewerkt worden naar een gedeelde betekenisgeving: een gezamenlijke motivatie om met elkaar aan de slag te gaan: het participerend bewustzijn.

David Bohm: Over dialoog, helder denken en communiceren; Routledge 1996; Nederlandse vertaling, Uitgeverij Ten Have 2018

Tags 
Kerkenvisie

Reacties