U bent hier

Dromen over zwembad in kerkgebouw

woensdag 11 februari 2015 - 09:59

Out of the box denken was de opdracht aan vier jonge ontwerpers toen ze startten met hun ontwerp voor een nieuwe bestemming van vier verschillende kerken. Een kerk als zwembad mét zwemtuin erbij was een van de resultaten. Een idee dat wellicht een droom zal blijven van het project Droomkerk. Opdrachtgever Deltateam Fryske Tsjerken wilde kerkbesturen spannende ideeën meegeven bij het opnieuw invullen van hun kerkgebouw.

Het artikel Een zwembad in de kerk, waarom niet? uit de Leeuwarder Courant van 4 juli 2014 maakte nieuwsgierig en leidde naar de projectleider Jitze Tadema van het Deltateam waarmee de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed in gesprek ging en een tussentijdse balans opmaakte. Het project Droomkerk was een frivool uitstapje van het Deltateam dat nu alweer drie jaar bestaat. Een ambulant drietal dat kerkbesturen in Friesland ondersteunt bij herbestemming, sluiting of andere problematiek in het kader van leegloop van hun kerk.

Tussenbalans Deltateam

Gedurende de drie jaar als projectleider is Tadema nog geen ‘gekke’ herbestemmingen zoals een zwembad tegengekomen. Wel onder meer woningen, sociaal-culturele centra en ateliers. Op verzoek van de diverse rentmeesters heeft hij met zijn teamgenoten al een dertigtal kerkbesturen bezocht en voorzien van adviezen rondom herbestemmingsmogelijkheden, diverse soorten subsidies, ‘de boel eens goed op een rij gezet’, allerlei vragen beantwoord et cetera. Ook treedt het team op als verbinder tussen verkopers en mogelijke kopers die herbestemmingspotenties zien. Daarnaast zijn kerkbesturen verder gebracht in het geschikt maken van hun kerk voor medegebruik, wat vaker resulteerde in een combi kerk-dorpshuisfunctie. Over de oriëntatie op de problematiek en oplossingen, en over de resultaten met gerealiseerde voorbeelden van herbestemming van kerken zijn al diverse documenten opgesteld. De opgetekende projecten kunnen zo dienen als voorbeeld voor de vele andere kerkgebouwen.

Dat zo’n adviesteam nodig is, is inmiddels wel bewezen. Friesland heeft de grootste kerkdichtheid van Europa, de nood is daarom hoog als we het erfgoed willen behouden. Gesloopt wordt er nog niet al groeit de leegloop in de provincie, de verwachting is dat er circa tien kerken per jaar aan de eredienst worden onttrokken. Het team zit nu in hun tweede termijn; iedere twee jaar wordt bepaald of het Deltateam bestaande uit een bouwhistoricus, een bouwkundige en een projectleider verdergaan in hun rondgang. “Uit het besluit van afgelopen voorjaar om de periode van het Deltateam nog eens met twee jaar te verlengen spreekt vertrouwen”, concludeert Tadema. “Tegelijkertijd”, vult hij aan, “toont het de noodzaak daarvan aan.”

Lastige opgaaf

De opgaaf voor het Deltateam valt niet mee. “Het meest lastig her te bestemmen zijn middelgrote kerken op het platteland waar krimp een grote rol speelt. Vooral in kleine dorpen met weinig ‘ruimtebehoefte’ en weinig draagkracht om een kerk in bijvoorbeeld een dorpsstichting in beheer te hebben, is het herbestemmen en onderhouden van een kerk een lastige opgave", aldus Tadema. Als het hem daarbij tevens opvalt dat nog maar weinig gemeenten een herbestemmingsbeleid hebben, ziet hij nog geen structurele oplossing voor de leegstaand in de nabije toekomst. “Ook overheden moeten nu alle zeilen bijzetten om de herbestemming van monumenten, kerken in het bijzonder, goed te ondersteunen. Een dergelijk herbestemmingsbeleid heeft alleen effect als alle neuzen bij de diverse overheden maar ook intern bij de diverse afdelingen (Vastgoed, MBK, RO, Erfgoed, Milieu) dezelfde kant op komen te staan.”

Verzin een list

In de afgelopen drie jaar heeft Tadema de graag geziene mentaliteitsverandering, de verschuiving van de onderhoudsproblematiek van het kerkbestuur naar andere partijen (dorpsbelangen, bewoners), in het Friese kerkenlandschap voorzichtig in gang zien komen. “De bewustwording zal eerst verbreed moeten worden om de problemen het hoofd te kunnen bieden”, stelt hij. De problematiek van de lege kerken of het onderhoud daarvan is breder dan van de kerkbesturen alleen, die kan niet alleen op hun schouders rusten. Men wil graag de unieke kerktorens behouden, dat betekent dat er een maatschappelijke bewustwording moet plaatsvinden, dat eenieder zich betrokken en verantwoordelijk voelt voor dat behoud. Maar eerlijk is eerlijk, Tadema is ook realistisch: “De invulling van lege kerkgebouwen staat of valt voor een groot deel met de behoefte aan ruimte. Ik roep allen dan ook op om een list te bedenken interesse voor de vrije ruimte op te wekken.”

Hoe verder?

Inmiddels zijn er wel steeds vaker actieve dorpelingen die dorpsstichtingen hebben opgericht om hun karakteristieke kerken van het verval te redden; zij werpen zich op voor onderhoud en hergebruik. Het leuke is dat die stichtingen bestaan uit een mix van mensen, dus niet alleen kerkeigenaren en kerkgangers. Een dergelijke ontwikkeling is echter meer uitzondering dan regel. “Al kunnen die stichtingen wel de pijler zijn voor een nieuwe bestemming van de kerkgebouwen”, concludeert Tadema. “Wij gaan met het Deltateam gestaag door, kerkbesturen blijven aankloppen. Tegelijkertijd willen we nu er zulke positieve ervaringen zijn met de dorpsstichtingen onze energie ook daarop richten. Enerzijds de bestaande stichtingen blijven ondersteunen en anderzijds anderen warm maken voor de oprichting van zo’n stichting. Daar helpen wij overigens ook bij; wij hebben nieuwe dorpsstichtingen ondersteund bij het beheer van de dorpskerk. En verder blijven we op zoek gaan naar de – geringe – niches in de markt zoals recreatie en dagbesteding. Hopelijk kunnen we die warm maken voor een van de vele kerken. Dat het een warm 2015 mag worden!”

door Fabiola van der Schoot

Foto: dansen in de voormalige synagoge in Leeuwarden

Reacties