U bent hier

Column Stine Jensen: Hier adem ik

zondag 29 november 2015 - 09:43
Yoga

Goedemiddag. Een tijdje terug belde Mirjam Blott mij opgewekt op met het verzoek hier vandaag voor u te spreken. Ze vermoedde dat ik als filosoof vast iets zinnigs zou kunnen opmerken over het prangende vraagstuk wat we aan moeten met religieus erfgoed in onze samenleving.

Leeglopende kerken, daar had ik natuurlijk wel eens van gehoord, maar er leek sprake van een breder probleem. Kloosters, begraafplaatsen, voorwerpen: door een geseculariseerde samenleving zien religieuze plekken zich in verlegenheid gebracht over de toekomst en  moeten zij nog meer dan eerder over herbestemming gaan nadenken.

Nu kunnen filosofen veel, maar waar ze echt heel slecht in zijn is antwoorden geven en oplossingen aandragen.  Filosofen maken de boel doorgaans ingewikkelder, stellen meer vragen en zaaien verdere verwarring. Als ik u dus in hogere verwarring achterlaat straks, is mijn missie als filosoof geslaagd.

De kwestie kwam me voor als een naald die blijft hangen op de platenspeler - excuseert u mij voor deze ouderwetse metafoor, wie heeft er immers nog een platenspeler vandaag de dag - maar u begrijpt vast wat ik bedoel: leeglopende kerken en dergelijke, dat is al wat langer aan de hand.

Zelf heb ik eind jaren negentig bijvoorbeeld in een kerk gewoond in Groningen. In de kerk waren wegens secularisering appartementen gebouwd. Ik woonde helemaal bovenin, in mijn eentje, omringd door schitterende oude details.  Ik huurde de woning van een christelijke woningbouwvereniging en die probeerde nog wat religieuze druk uit te oefenen op haar bewoners door middel van regels - zo mochten we op zondag de was niet buitenhangen - maar ik heb geen geloofspapieren hoeven overleggen om er te mogen wonen.

Op een dag werd er aangebeld door een wat ouder, vriendelijk echtpaar. Ze vroegen of ze even binnen mochten komen. Ze waren ooit in deze kerk getrouwd. Op deze plek hadden ze een van de grootste geloften van hun leven afgelegd, namelijk die van eeuwige trouw. 'Ja, ik wil' hadden ze tegen elkaar gezegd, en beneden in de zaal, op de plek waar de voor hun onvergetelijke woorden waren uitgesproken en liefdevol hadden gegalmd in de kerk, waren nu fietsenstallingen geplaatst. ‘Het is hier wat veranderd’ mompelde de een, maar het echtpaar liet zich niet uit het veld slaan. Ze zagen er uit of ze tussen de mountainbikes en stadfietsen zo weer 'ja, ik wil' tegen elkaar zouden zeggen.

De kerken mogen leegstromen, maar de honger naar zingeving is niet gestild. Integendeel, zou ik zeggen. Het verlangen naar betekenis is sterker dan ooit tevoren. Wie de thermometer diep in de billen van de tijdgeest steekt, kan vaststellen dat velen op dit moment iets met spiritualiteit doen in Nederland. Ik hoef alleen maar in mijn omgeving rond te kijken om te constateren dat vrijwel iedereen die ik ken wel een of andere mentaal-lichamelijke training doet om zich beter te voelen. Een bevriende collega beoefent mindfulness, een andere vriend doet een half uur per dag aan transcendentale meditatie (‘TM is de bom’). Een collega kwam onlangs als boeddhist uit de kast. Er word mindfulness op scholen gegeven. En yoga werd onlangs de snelst groeiende sport van Nederland genoemd. Wist u dat het Nederlandse elftal tegenwoordig opwarmt met de zonnegroet? Of dat Michelle Obama met haar Let’s Move campagne het overwicht van de tieners in Amerika wil aanpakken met yoga? Groot-Brittannië heeft trouwens sinds kort een maand van de mindfulness nadat uit de statistieken was gebleken dat ze het meest boze land van Europa waren.

Volgens Colin Campbell, Brits socioloog, en auteur van The Easternization of the West, zitten we midden in een nieuwe golf van veroostersing in het westen. Je zou ook van de yogaïsering van het westen kunnen spreken. Yoga werd in de jaren vijftig naar het westen geëxporteerd, en het is nu zo ingeburgerd dat men wel eens vergeet dat het ooit een exotische lichaamsbeweging uit het oosten was. De beoefening en beleving van yoga is echter sterk veranderd. Was yoga eerder vooral een soort slow motion-aerobics voor middenklassevrouwen met als doel een strak lijf te houden en een jeugdig voorkomen, yogi’s van deze tijd vereenzelvigen zich met de spirituele dimensie.

Er zijn goede verklaringen voor de nieuwe spirituele golf. Het kritisch rationalisme van het westen heeft zichzelf in zekere zin uitgeput. Het geeft geen antwoord op de vraag hoe gelukkig te worden. Je zou ook kunnen spreken van een verlangen naar herbetovering in tijden van neoliberalisme. Er is een verlangen naar gemeenschap en verbondenheid in tijden van individualisme. En behoefte aan ontspanning in tijden waarin we voortdurend worden afgeleid door apparaten. En dan kunt u ook nog denken aan de piramide van Maslow, waarin de centrale behoeften van de mens geordend zijn. Is die niet aan uitbreiding toe in landen waarin in alle basisbehoeften is voorzien? Zelfontplooiing staat aan de top. Na zelfontplooiing komt, zou je kunnen zeggen, het spirituele, het transcendente. En nu is ook het streven naar dat allerhoogste belangrijk geworden voor onze identiteit. Want er zijn grote vragen waar we als individu mee worstelen: waarom ben ik hier, hoe wil ik leven? Wat maakt een leven zinvol, gelukkig, waardevol?

Ik zei u eerder dat ik als filosoof eigenlijk niet aan oplossingen doe, maar ik geef u  tot slot een visioen mee ter overweging. Zeg maar, mijn 'ja, ik wil'.

Kijk, het zit zo. Mensen uit de randstad trekken massaal in weekenden er op uit om in de natuur of in het hoge noorden en in de verste uithoeken bij te tanken van alle drukte en daar een potje te mediteren en te reflecteren. Zit u met een gebouw in een krimpgebied dat herbestemd moet worden, en wilt u de waarde daarvan in tact houden, dan zou ik het wel weten. Bezielde bestemmingen, dat is waar de tijdgeest naar snakt. Religieus erfgoed is bij uitstek geschikt om de bal op te pakken en de plekken te bieden voor dit nieuwe verlangen naar spiritualiteit. En voor de zakenlui onder u heb ik ook goed nieuws. In deze nieuwe spirituele golf gaan commercie en bezieling hand in hand - niet voor niets doet ook Google tegenwoordig aan mindfulness. Wat mij betreft is daar niets mis mee. Ik zie liever een grote M van mindfulness aan de horizon verschijnen, desnoods bovenop een kruis geschroefd, dan de M van McDonalds.

In zijn boek Religie voor atheïsten pleit de Britse filosoof Alain de Botton voor reflectieplekken in de samenleving waar samen gegeten, gedacht en gezongen kan worden. Hij droomt van nieuwe tempels van het denken. Ik droom met hem mee. De lege ruimte is er. In hectische tijden hebben we die plekken nodig waar gedachten vrij en stil kunnen zijn, de aandacht geconcentreerd is en de vragen over het leven klein en groot, creatief en wijs zijn.

Dank u wel.

Deze column is uitgesproken door filosofe en schrijfster Stine Jensen op het symposium Toekomst Religieus Erfgoed, Zuiderkerk Hilversum, 6 november 2015.

Reacties