U bent hier

Duurzame maatregelen: wat is er allemaal mogelijk?

Er zijn verschillende mogelijkheden om religieus erfgoed energiezuiniger te maken. Dat kunnen grote maatregelen zijn, zoals het overstappen van CV-ketel naar een warmtepomp, of het dak isoleren. U kunt groenvoorzieningen aanleggen rondom het gebouw. Het is ook mogelijk om kleinere ingrepen te doen, denk aan het ophangen van een gordijn of het aanpassen van de gebruikstijden.

Aan de hand van verschillende thema’s worden hieronder de mogelijkheden beschreven om uw gebouw energiezuiniger te maken. Deze thema’s worden ondersteund aan de hand van handige toolkits, hand-outs en sites:

1. Quick wins: dit kunt u zelf al doen

Deze zogenoemde quick wins zijn gunstige eenvoudige aanpassingen aan uw gebouw om energie te besparen die u zelf uit kunt voeren. Quick wins zijn zeer gunstig. Deze eenvoudige aanpassingen hebben vaak direct invloed op het comfort in het gebouw. Ook hebben de quick wins meestal geen invloed op de cultuurhistorische waarde van het gebouw. Daarnaast zijn deze maatregelen ook gunstig voor uw portemonnee. Met deze kleine aanpassingen al snel 5% tot 30% op uw energierekening besparen.

Mogelijkheden

Inspiratie en voorbeelden

  • Bekijk hier een artikel over kerkgangers in Haarlem. Zij maken ’s winters gebruik van de (kleinere) Nieuwe Kerk in plaats van de grote St. Bavo kerk. Deze is makkelijker te verwarmen.
  • Wilt u meer weten over wat u zelf al kunt doen om energie te besparen. Bekijk ook de Toolkit van Monumenten.nl of de Quick wins van de Groene Grachten.

2. Opwekken: duurzame energiebronnen

Duurzame energiebronnen zijn energiebronnen waar de mensheid voor onbeperkte tijd over kan beschikken en waarbij het leefmilieu en de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet worden benadeeld. Voorbeelden van duurzame energie (ook wel groene energie) zijn zonne-energie, windenergie en energie uit bodemwarmte.

Mogelijkheden

  • Windenergie: bij windenergie wordt energie opgewekt door middel van windturbines. Omdat deze turbines het aanzicht van een pand of straatbeeld doorkruist, mogen deze niet in de buurt van beschermde stads- of dorpsgezichten worden geplaatst. Wilt u meer weten over windenergie in de buurt van (monumentale) gebouwen. Bekijk hier een artikel van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed over windenergie.
  • Zonne-energie: dit is duurzame energie die wordt opgewekt door de zon, door middel van zonnecollectoren of zonnepanelen. Met zonnecollectoren wordt warmte opgewekt voor het gebruik van warm water. Met zonnepanelen of speciale materialen waar zonnecellen inzitten, zoals glas of dakpannen, wordt elektriciteit opgewekt voor het gebruik van stroom. Wilt u meer weten over het aanbrengen van zonnepanelen of zonnecellen op (monumentaal) religieus erfgoed, lees dan hier wat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed schrijft over elektriciteit opwekken bij monumenten of historische gebouwen. Of lees de Groene Gids over Zonne-energie in de historische omgeving. De regels voor het aanbrengen van zonnepanelen op monumenten zijn eind juni 2020 versoepeld. Bekijk hier het nieuwsartikel.
  • Bodemwarmte: bij bodemwarmte wordt de warmte onttrokken uit de bovenste aardlagen die worden verwarmd door zonlicht. In Nederland wordt bodemwarmte op twee manieren benut:
    • De Warmte Koude Opslag (WKO): is een open systeem dat de warmte en koelte opslaat in de bodem (tot max 500 meter). In de zomer kan de koelte worden opgepompt en de warmte worden opgeslagen. In de winter wordt juist de winterkou opgeslagen en de warmte opgepompt.
    • Bij een gesloten systeem wordt er door de warmtewisselaar met een niet-giftig antivriesmiddel gepompt om warmte of koude aan de bodem te onttrekken. Dit systeem kan zowel horizontaal of verticaal worden aangebracht.

Meer weten over WKO, bekijk deze webpagina van Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg. 

  • Stap over naar een groene energieleverancier: heeft u zelf geen mogelijkheid om groene energie op te wekken, ga dan op zoek naar een energieleverancier die uw gebouw van groene energie kan voorzien. Indien nodig, gebruik fossiele brandstoffen zo efficiënt mogelijk.

Inspiratie en voorbeelden

  • De Oude Synagoge in Harderwijk, een Rijksmonument dat in zijn huidige status wordt gebruikt als een laagdrempelig inloophuis voor kwetsbare mensen, krijgt zonnepanelen. Hierdoor zal hun energieverbruik met vijftig procent worden teruggebracht. Lees hier het verduurzamingsplan in het jaarverslag 2019.
  • De Metaalkathedraal in Utrecht, een gemeentelijk monument, werd omgetoverd tot een zelfvoorzienend gebouw door verduurzaming. Bekijk hier het artikel.
  • De Johannes de Doperkerk in Hoofddorp, een gemeentelijk monument, installeerde 225 vierkante meter zonnepanelen op het kerkdak in de vorm van een kruis. Bekijk hier het artikel.
  • Op de Ontmoetingskerk, de Havenkerk, de Ichthuskerk en de bijgebouwen van de Grote Kerk in Alblasserdam zijn 250 zonnepanelen gemonteerd. Bekijk hier het artikel.
  • De OLV Hemelopneming-kerk in Prinsenbeek installeerde zonnepanelen om het kerkgebouw energieneutraal te maken. Bekijk hier het nieuwsartikel.
  • De Ichtuskerk in Elburg plaatst zonnepanelen, bekijk hier het filmpje.
  • Ichthuskerk in Deventer heeft onder andere zonnepanelen geplaatst. Bekijk hier wat de kerk nog meer doen aan verduurzaming.
  • De 49 kerken van de Stichting Alde Fryske Tsjerken krijgen duurzame energie geleverd van Noordelijk Lokaal Duurzaam. Lees hier het artikel.
  • De Djame Masdjied Taibah moskee in Amsterdam installeert zonnepanelen en gaat van het gas af. Deze moskee wordt de eerste energie neutralemoskee van Nederland. Bekijk hier het nieuwsartikel.
  • De Centrumkerk in het Groningse Winsum is verduurzaamd. Lees hier het artikel of bekijk hier het filmpje van Urgenda.
  • De Synagoge in Winsum is gerestaureerd met oog op duurzaamheid. De isolatie van het gebouw boekte de meeste winst. Lees hier het bidbook in het kader van de restauratie.

3. Verwarmen: duurzaam verwarmen

Klimaatregulering in hoge grote ruimtes zoals kerkgebouwen is moeilijk. Daarnaast moet het binnenklimaat van een monumentaal kerkgebouw aan verschillende eisen voldoen. Bekijk hier het artikel van Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg over installaties. Of vindt hier meer over klimaatbeheersing in monumentale kerkgebouwen.

De meeste religieuze gebouwen maken vaak nog gebruik van oude verwarmingsinstallaties. Daarom kunnen de huidige systemen vaak worden verbeterd voor efficiënter energieverbruik. Zoals het waterzijdig inregelen van de bestaande CV-ketel. Het overstappen naar een ander type verwarmingssysteem is een grote kostbare ingreep. Daarnaast is het waarschijnlijker dat bij een grote ingreep de cultuurhistorische waarden van het gebouw en interieur worden doorkruist. Daarom laten veel kerkbesturen deze maatregel vaak links liggen.

Mogelijkheden

Inspiratie en voorbeelden

  • De Eusebiuskerk in Arnhem heeft een ambitieus plan voor het gebruiken van groene waterstof om het hoge aardgasverbruik te beperken. Lees hier het artikel.
  • De kerk van Mariënheem, Onze Lieve Vrouw ten Hemelopneming, installeert een warmtepomp, klik hier om meer te lezen. Dit Rijksmonument wordt samen met het gemeenschapscentrum De Schalm en sportcentrum 't As-spel in Mariënheem nog voor de jaarwisseling verduurzaamd om een goed voorbeeld te geven aan de inwoners van Mariënheem. Bekijk, hier de nieuwsbrief.
  • De Donatuskerk in Bemmel, herbestemd tot een theater, heeft een duurzaam verwarmingssysteem geïnstalleerd op basis van aardwarmte dat wordt gereguleerd door een warmtepomp. Bekijk hier het artikel.

4. Isoleren en ventileren

Oude kerkgebouwen verliezen vaak veel warmte via vloeren, wanden, ramen, het dak en het glaswerk. Niet alleen de warmte ontsnapt via deze uitwegen, ook het vocht wordt op deze manier afgevoerd. Het voorkomen van vochtproblemen is belangrijk. Als de isolatie de natuurlijke vochtafvoer blokkeert, kan er houtrot en schimmelvorming optreden. Dat is niet alleen bouwfysisch een probleem, ook is dit slecht voor de gezondheid. Daarom is het belangrijk om isolerende ingrepen te kijken naar de vochtregulatie. Wilt u meer informatie over isolatie en ventilatie in kerkgebouwen, lees hier meer over isolatie van kerkgebouwen. 

Foto: Opnieuw gelood raamwerk en geplaatste voorzetramen voor alle ramen van de Grote Kerk in Wageningen.

Mogelijkheden

Inspiratie en voorbeelden

  • Bij de Blasiuskerk in Made zijn de dak gewelven geïsoleerd. Bekijk hier het artikel.
  • Het Kerkdak van het kerkgebouw in Bodegraave is bedekt met sedum in Bodegraave. Bekijk hier het artikel.
  • De gereformeerde kerk in het Drenthse Tweede Exloërmond, een Provinciaal monument, is herstemd als cultureel centrum. Het gebouw is gerestaureerd met oog op duurzaamheid. Lees hier het artikel. 
  • De Ichthuskerk in Deventer is verduurzaamd. Het kerkgebouw heeft onder andere de vloer en het dak geïsoleerd. Bekijk hier de DuMo-prestatiekaart.

5. Groenvoorziening rond het pand

Naast uw gebouw verduurzamen, kunt u ook rondom uw gebouw duurzaamheidsmaatregelen nemen. Als gevolg van de klimaatverandering krijgt Nederland steeds vaker te maken met hevige regenbuien en droogte. Door de hevige regenbuien zijn riolen en goten vaak niet in staat om dit water snel genoeg af te voeren. Groenvoorzieningen zorgen ervoor dat het water in de aarde terecht komt en helpt het water geleidelijk te verdampen. Droogte heeft tot gevolg dat de bodem uitdroogt waardoor de biodiversiteit wordt verstoord. In een droge bodem kunnen planten en bomen niet overleven en kan zaad niet kiemen. Daardoor kunnen insecten en andere dieren moeilijk overleven. Bovendien kunnen er dierplagen ontstaan. Het is daarom belangrijk om een rijke biodiverse leefomgeving te behouden.

Foto: Hof van Lof Tuin van het Minderbroederklooster in Megen

Mogelijkheden

Inspiratie en voorbeelden

  • De Al-Hikmah Moskee in het Haagse Moerwijk legt een groene tuin aan in het kader van Operatie Steenbreek. Bekijk hier het artikel.
  • In het Hof van Heden bij Lourdeskerk Nijmegen hebben de vrijwilligers uit de parochie een moestuin aangelegd. Bekijk hier het artikel.
  • De kerktuin van Oude Kerk Soest ontstond na het aanpassen van de bestrating door de gemeente. Bekijk hier het artikel.
  • De Grote Kerk Hoorn maakt samen met de gemeente plannen voor een groenvoorziening op het kerkplein, rondom de Grote kerk Hoorn. Bekijk hier het plan.
  • De driehonderdvijftig jaar oude tuin van het Minderbroeder klooster te Megen werd Tuin Hof van het Lof, een tuin met een verhaal. Bekijk hier de website.

6. Samenwerken

Grote verduurzamingsmaatregelen zijn kostbaar. Vaak is er geen financiële reserve aanwezig voor het investeren in verduurzamingsmaatregelen. Daarom is het soms gunstig om samen te werken met gebruikers, partners, buurtbewoners. Er zijn diverse voorbeelden van gebedshuizen die de aanschaf van zonnepanelen hebben gefinancierd met behulp van de leden. Deze leden nemen hierbij een aandeel in een zonnepaneel en ontvangen na verloop van tijd hun bijdrage weer terug.

Foto: De Bethlehemkerk in Hilversum wordt voorzien van zonnepanelen door investeringen van wijkbewoners. 

Mogelijkheden, inspiratie en voorbeelden

  • Synergie en partners
    •  Met het prijswinnende idee van Nudge 'Holy Warming' zou de Sint Bavo Haarlem warmte krijgen uit een datacentrum in de kelder van de kerk en het datacentrum de koelte van de kerk. Bekijk hier het idee of lees hier het artikel.
  • Verduurzaming in een coöperatie
    • De Al-Hikmah moskee in het Haagse Moerwijk haalt samen de gemeenschap genoeg geld op voor zonnepanelen. Ook legden zij samen een tuin aan rondom de moskee. Bekijk hier het artikel.
    • De wijkbewoners van Tolsteeg/Rotsoord in Utrecht investeren samen in zonnepanelen voor op de Rehobothkerk. Bekijk hier het project van Buurtstroom.
    • Wijkbewoners investeren in zonnepanelen voor op de Bethlehemkerk in Hilversum. Bekijk hier het project.
  • Verduurzaming en netwerken
    • De Groene Kerken Actie helpt geloofsgemeenschappen om concrete stappen te zetten in verduurzaming. Bekijk hier de website.
    • Haagse gebedshuizen werken samen om hun gebouwen te verduurzamen. Bekijk hier het initiatief Geloven in Groen dat aangeloten is bij het platform Initiatives of Change (IofC). Bekijk hier het platform.